Parafia Prawosławna Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Kuźnicy

Historia parafii

Historia Parafii Prawosławnej
Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Kuźnicy

Kuźnica – niegdyś miasto, obecnie wieś. Położona jest 16 km na północny-wschód od Sokółki, nad rzeką Łosośna. Nazwa wskazuje na to, że była to prawdopodobnie osada, w której wytwarzano żelazo z rudy darniowej. Pierwsza wzmianka o Kuźnicy pochodzi z 1536 r., kiedy to grodzieński leśniczy Jerzy Jackiewicz Zielepucha założył tam miasteczko na polecenie królowej Bony. Przez miasto na brzegu Puszczy Kuźnickiej przechodziła wielka droga królewska z Litwy, przez Grodno, do Korony. Jak podają dokumenty, do miasta należało 40 włók gruntu (ponad 600 ha). W XIX wieku przez Kuźnicę przebiegała linia kolejowa Warszawa-Petersburg. Po I wojnie światowej Kuźnica utraciła swoje prawa miejskie. Jest obecnie stacją graniczną na linii kolejowej Białystok-Grodno-Wilno.

Początki parafii prawosławnej w Kuźnicy sięgają XVI wieku. Już wtedy istniała tu cerkiew pod wezwaniem Świętej Trójcy ufundowana przez rodzinę Bohufałów. Pierwszym źródłowym potwierdzeniem jej istnienia i funkcjonowania jest spór z 1556 r. pomiędzy właścicielem majątku Kuźnica a księdzem prawosławnym. Można więc wnioskować, że była to cerkiew dworska, która pełniła także funkcję świątyni parafialnej dla okolicznych mieszkańców. Budynek świątyni i plebania należały do Mieleszków.

Prawdopodobnie na początku XIX wieku na stromym wzgórzu, u podnórza którego ma bieg rzeka Łosośna, zbudowano drewnianą cerkiew, a na sąsiednim lewym brzegu założono cmentarz parafialny. Świątynia ta przetrwała do I wojny światowej. Posiadała bardzo bogate wyposażenie liturgiczne: ewangelie oprawiane złotem i drogimi kamieniami, ikonę Matki Bożej osadzoną w srebrnej ryzie, pozłacane świeczniki, krzyże, utensylia, bogate szaty liturgiczne i inne przedmioty kultu religijnego.

Pod koniec XIX wieku parafia prawosławna w Kuźnicy rozbudowała się i wzmocniła. Sięgała na północny-zachód aż do miasta Sokółka, a na północny-wschód do granic miasta Grodno. Dotowana była przez wysokich dostojników państwa rosyjskiego. Na terenie Kuźnicy mieścił się carski garnizon wojskowy będący głównym źródłem utrzymania parafii.

W skład nieruchomości, jakie w owym czasie posiadała parafia w Kuźnicy, wchodziło: 40 ha ziemi ornej, lasy, łąki, nieużytki, duża drewniana plebania, mieszkanie psalmisty, dom dla parobka, drewniana stodoła, obora, stajnia. Do wybuchu I wojny światowej funkcję proboszcza pełnili tu ks. prot. Andrzej Noskowicz i ks. prot. Jan Noskowicz.

W czasie I wojny światowej emigracja ludności nasiliła się do tego stopnia, że na terenie parafii pozostały nieliczne jednostki. Uciekający ludzie zabrali skarby świątyni ze sobą, aby uchronić je przed zniszczeniem. Ikony, pozłacane świeczniki oraz inne przedmioty kultu religijnego, a także dokumentacja parafialna, zostały zakopane w podpiwniczeniu cerkiewnym. W okresie wojennym cerkiew uległa zniszczeniu w czterdziestu procentach, a ukryte wcześniej rzeczy zaginęły bezpowrotnie. Spłonęła plebania, mieszkanie parobka, stajnia i obora.

W latach 1921-1928 proboszczem parafii w Kuźnicy był ks. prot. Aleksander Chwiedosiuk. Dopiero około roku 1928 ludność zaczęła powracać na rodzimą parafię. W latach 1928-1932 proboszczem parafii był ks. prot. Antoni Marcinkiewicz, a Barbara Marcinkiewicz – psalmistą. Po śmierci ks. Antoniego parafia ufundowała domek mieszkalny dla jego córek – Barbary i Wiery Marcinkiewicz. W latach 1932-1933 posługę proboszcza pełnił ks. prot. Dymitr Doroszkiewicz, zaś od 1933 do lutego 1946 r. ks. prot. Sergiusz Pietraszkiewicz. Jego matuszka Zinaida była psalmistą. Ks. Sergiusz odremontował plebanię (były dom psalmisty) i założył na 0,25 ha sad owocowy.

Druga wojna światowa spowodowała 90-procentowe zniszczenie Kuźnicy. Spaliła się cerkiew i zabudowania parafialne, plebania ocalała. W 1944 r. ks. Pietraszkiewicz pobudował na miejscu pogorzeliska małą cerkiewkę, która w następnym roku także spłonęła w wyniku podpalenia przez bandytów. Od tego czasu modlono się w budynku mieszkalnym w folwarku Kuściń (obecnie nie istnieje), 3 km na północ od Kuźnicy. Po reformie rolnej po II wojnie światowej stan nieruchomości parafii przedstawiał się następująco: pod osadą – 0,14 ha, pod cmentarzem – 0,86 ha, ziemia orna – 4 ha, łąki – 1 ha, nieużytki – 1,5 ha. W związku z nowym pasem granicznym za granicą znalazły się wsie: Niemiejsze, Bohuny, Nowodziel, Podlipki, Dubnica.

W latach 1946-1950 funkcję proboszcza parafii prawosławnej w Kuźnicy pełnił ks. prot. Piotr Rodkiewicz. To on pobudował cerkiew murowaną, która po dzień dzisiejszy służy tutejszym wiernym. Zakupił także utensylia i inne przedmioty kultu religijnego z cerkwi znajdujących się na zachodnich krańcach Polski. Od 1950 do 1953 r. proboszczem parafii był ks. prot. Włodzimierz Garustowicz, a w latach 1953-1954 ks. prot. Ignacy Romaniuk, który zalał fundament pod budowę chlewa murowanego. Chlew pobudował i wykończył ks. Mikołaj Pasternacki, który swą posługę niósł tutaj w latach 1954-1958. Od 1958 do 1967 r. proboszczem parafii był ks. Leonid Byczuk. W 1959 r. zakupił on w Wojnowie dzwon żeliwny za kwotę 12 tys. zł.

W latach 50-tych nasiliła się migracja ludności wiejskiej do miast, która trwa po dziś dzień (rok 1957 – 16 chrztów, rok 1967 – 7 chrztów, rok 1981 – 3 chrzty).

W okresie od 1967 do 1973 r. stanowisko proboszcza zajmował ks. Anatol Kiryk. Za sumę 5 tys. zł zakupił do cerkwi drewniany ikonostas, zaś stary został ofiarowany do kaplicy w Siderce. Do plebanii dobudowano ganek.

Przez następne 6 lat, od 1973 do 1979 r. proboszczem parafii był ks. Eugeniusz Kosakowski, który wybudował murowaną stodołę, a złotem otrzymanym od parafianki pozłocił dwie ewangelie i dwa krzyże.

Od 1979 do 1983 r. funkcję proboszcza sprawował ks. Józef Sitkiewicz. W 1980 r. dzięki ofiarności ludzi na miejscu, gdzie dawniej znajdował się „prestoł”, postawiono krzyż dla upamiętnienia spalonej cerkwi. W tym samym roku rozpoczęto budowę nowej plebanii, której poświęcenia 26 września 1982 r. dokonał Jego Ekscelencja Najprzewielebniejszy Sawa, Biskup Białostocki i Gdański. Odremontowano również główną bramę ogrodzenia cerkiewnego.

Przez dwa lata (1983-1985) proboszczem parafii był ks. prot. Wiktor Łomaszkiewicz. Następnie na to stanowisko został mianowany ks. prot. Anatol Konach, który niósł swą posługę do 2008 r. 21 września 1992 r. przez parafię w Kuźnicy przenoszone były z Grodna do Białegostoku relikwie św. męcz. Gabriela Zabłudowskiego.

Od 10 marca 2008 r. proboszczem parafii prawosławnej w Kuźnicy jest ks. prot. Jarosław Grygiewicz. W tymże roku przeprowadzony został kapitalny remont wewnętrzny plebanii. Na przełomie lat 2009-2010 wyremontowano bramę wejściową na cmentarzu (wykute na kamieniach daty świadczą o tym, że kamienne ogrodzenie cmentarza powstało w latach 1893-1894). W 2010 r. dokonano wymiany dachów na budynkach gospodarczych. Pod koniec 2010 r. do plebanii został doprowadzony wodociąg. Na początku 2011 r. na posesji przy plebanii ułożono kostkę brukową oraz wykonano nową bramę w ogrodzeniu domu parafialnego. W paschalny poniedziałek 2011 r. po raz pierwszy w naszej cerkwi obecny był Święty Ogień. W 2012 r. odremontowano dwa kominy na budynku plebanii i wymieniono piec centralnego ogrzewania. W latach 2010-2012 wykonano polichromię na ścianach w cerkwi. W 2012 r. w cerkwi zamontowano nowy dębowy ikonostas. W 2013 r. została zamontowana i uruchomiona iluminacja cerkwi. W 2014 r. w cerkwi został zamontowany nowy dębowy okład prestoła oraz nowe panikadiło. W 2015 r. w cerkwi ustawiony został nowy dębowy baldachim do grobu, a w ogrodzeniu cerkwi od strony ołtarza została wykonana nowa brama przeciwpożarowa. W latach 2009-2015 przeprowadzono liczne prace stolarskie w świątyni: wymiana podłogi, boazerii na ścianach, listw przypodłogowych, schodów na chór wraz z balustradą, drzwi wewnętrznych w przedsionku oraz wykonanie nowych ławek i innych drobnych elementów wyposażenia. W 2016 r. w cerkwi ustawiony został odnowiony grób, a także został przeprowadzony remont balkonów budynku plebanii. W 2018 r. rozpoczął się remont zewnętrzny cerkwi. Stare kopuły zostały rozebrane, a na ich miejscu powstały nowe wraz z nowymi krzyżami. W 2019 r. kontynuowano remont zewnętrzny świątyni: położono nową blachę na dachu oraz wykonano nową instalację odgromową. W 2020 r. kompleksowo wyremontowano elewację zewnętrzną cerkwi. W 2021 r. wykonano nowe kamienne schody wejściowe do cerkwi.

Wykaz proboszczów

Do I wojny światowej

• ks. prot. Andrzej Noskowicz
• ks. prot. Jan Noskowicz

Po I wojnie światowej

• 1921-1928 – ks. prot. Aleksander Chwiedosiuk
• 1928-1932 – ks. prot. Antoni Marcinkiewicz
• 1932-1933 – ks. prot. Dymitr Doroszkiewicz
• 1933-1946 – ks. prot. Sergiusz Pietraszkiewicz
• 1946-1950 – ks. prot. Piotr Rodkiewicz
• 1950-1953 – ks. prot. Włodzimierz Garustowicz
• 1953-1954 – ks. prot. Ignacy Romaniuk
• 1954-1958 – ks. Mikołaj Pasternacki
• 1958-1967 – ks. Leonid Byczuk
• 1967-1973 – ks. Anatol Kiryk
• 1973-1979 – ks. Eugeniusz Kosakowski
• 1979-1983 – ks. Józef Sitkiewicz
• 1983-1985 – ks. prot. Wiktor Łomaszkiewicz
• 1985-2008 – ks. prot. Anatol Konach
• od 2008 – ks. prot. Jarosław Grygiewicz

Opracował: Daniel Grygiewicz